Ratownicze badania wykopaliskowe - prowadzone na obszarach,na których w wyniku wcześniejszych badań została potwierdzona obecność zabytków archeologicznych, a które są zagrożone zniszczeniem w wyniku prowadzonych inwestycji budowlanych, eksploatacji minerałów lub intensywnych prac rolnych.

Ratownicze badania archeologiczne wykonywane są na koszt inwestora, na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków. Najczęściej sytuacja taka ma miejsce w wypadku zlokalizowania inwestycji na terenie na którym zlokalizowane jest stanowisko archeologiczne wpisane do ewidencji zabytków archeologicznych o znacznym potencjale badawczym.

Istniejąca w polsce ewidencja stanowisk archeologicznych (tzw. Archeologiczne Zdjęcie Polski zawiera w skali kraju ponad 400 000 wpisów, które stanowią bazę wiedzy na temat zasobów archeologicznych zlokalizowanych na terenie Polski.

Zdecydowana większość wpisów w AZP została pozyskana drogą badań powierzchniowych prowadzonych od lat 70tych. Badania tego typu nie pozwalają precyzyjnie określić zasięgu występowania zabytków archeologicznych ani nie pozwalają w pełni ocenić potencjału, a więc i pracochłonności, stanowiska.

Zasięg, pracochłonność oraz czasochłonność badań wykopaliskowych może zostać określona w wyniku przeprowadzenia badań rozpoznawczych.

Po przeprowadzonych badaniach archeologicznych prace budowlane mogą być prowadznone bez ograniczeń wynikających z ochrony zabytków archeologicznych.